Win rate và Expectancy: Vì sao thắng nhiều chưa chắc kiếm được tiền?

Trong trading, rất nhiều người mới bị ám ảnh bởi tỷ lệ thắng. Họ muốn một phương pháp có win rate thật cao, càng nhiều lệnh thắng càng tốt. Nghe qua thì rất hợp lý. Ai mà không muốn thắng nhiều hơn thua. Nhưng trong giao dịch thực tế, win rate cao chưa chắc đã giúp tài khoản tăng trưởng. Có người thắng 70% số lệnh nhưng cuối cùng vẫn lỗ. Ngược lại, có người chỉ thắng 40% số lệnh nhưng tài khoản vẫn tăng đều.

Lý do nằm ở một khái niệm rất quan trọng trong giao dịch định lượng, đó là expectancy, hay còn gọi là kỳ vọng lợi nhuận. Nếu win rate cho biết bạn thắng bao nhiêu lần, thì expectancy cho biết trung bình mỗi lệnh bạn có kỳ vọng kiếm được hay mất bao nhiêu tiền. Đây mới là thứ quyết định hệ thống giao dịch có lợi thế hay không.

Nói đơn giản, win rate là số lần bạn đúng, còn expectancy là chất lượng tổng thể của việc đúng và sai. Nếu bạn thắng nhiều nhưng mỗi lần thắng rất nhỏ, còn mỗi lần thua lại rất lớn, tài khoản vẫn có thể âm. Nếu bạn thua nhiều hơn thắng nhưng mỗi lần thắng lớn hơn nhiều lần thua, tài khoản vẫn có thể dương.

Phần 1: Win rate là gì và vì sao nó dễ gây ảo tưởng

Win rate là tỷ lệ phần trăm số lệnh thắng trên tổng số lệnh giao dịch. Ví dụ bạn giao dịch 100 lệnh, trong đó có 60 lệnh có lãi và 40 lệnh thua lỗ. Win rate của bạn là 60%.

Công thức rất đơn giản.

Win rate = số lệnh thắng / tổng số lệnh

Nếu bạn thắng 70 lệnh trên 100 lệnh, win rate là 70%. Nếu bạn thắng 45 lệnh trên 100 lệnh, win rate là 45%.

Vấn đề là con số này chỉ nói bạn thắng bao nhiêu lần, chứ không nói bạn thắng bao nhiêu tiền. Một lệnh thắng 1% và một lệnh thắng 20% đều được tính là một lệnh thắng. Một lệnh thua 1% và một lệnh thua 30% đều được tính là một lệnh thua. Vì vậy, nếu chỉ nhìn win rate, bạn rất dễ bị đánh lừa.

Ví dụ trader A có 10 lệnh. 8 lệnh thắng, mỗi lệnh lời 1 triệu. 2 lệnh thua, mỗi lệnh lỗ 8 triệu. Win rate của trader A là 80%, nghe rất đẹp. Nhưng tổng lợi nhuận là 8 triệu, tổng lỗ là 16 triệu. Kết quả cuối cùng là âm 8 triệu. Thắng 8 trên 10 lệnh nhưng vẫn mất tiền.

Ngược lại, trader B có 10 lệnh. Chỉ 4 lệnh thắng, mỗi lệnh lời 5 triệu. 6 lệnh thua, mỗi lệnh lỗ 1,5 triệu. Win rate chỉ 40%, nghe có vẻ thấp. Nhưng tổng lợi nhuận là 20 triệu, tổng lỗ là 9 triệu. Kết quả cuối cùng là dương 11 triệu. Trader B thua nhiều hơn thắng, nhưng vẫn kiếm tiền vì lệnh thắng lớn hơn lệnh thua.

Đây là điểm người mới thường bỏ qua. Trading không phải trò chơi xem ai đúng nhiều lần hơn. Trading là trò chơi của xác suất, rủi ro và lợi nhuận kỳ vọng. Một hệ thống có tỷ lệ thắng thấp vẫn có thể tốt nếu tỷ lệ lời lỗ đủ hấp dẫn. Một hệ thống có tỷ lệ thắng cao vẫn có thể nguy hiểm nếu lệnh thua quá lớn.

Trong chứng khoán Việt Nam, lỗi này rất phổ biến. Nhiều người thích chốt lời rất nhanh khi lãi 2% đến 3%, nhưng khi lỗ thì gồng 10%, 15%, thậm chí 30%. Kết quả là tài khoản có vẻ thắng nhiều lệnh nhỏ, nhưng chỉ cần vài lệnh sai lớn là mất hết thành quả.

Ví dụ bạn mua cổ phiếu cơ sở. 7 lần bạn chốt lời nhanh, mỗi lần lời 3%. Tổng lời khoảng 21%. Nhưng 3 lần sai bạn không cắt lỗ, mỗi lần lỗ 10%. Tổng lỗ khoảng 30%. Dù win rate là 70%, tài khoản vẫn âm. Đây là ví dụ kinh điển của việc win rate đẹp nhưng hệ thống không có lợi thế.

Với phái sinh VN30 cũng vậy. Một trader có thể scalp thắng nhiều lệnh nhỏ, mỗi lệnh lời 1 đến 2 điểm. Nhưng chỉ một lần không cắt lỗ, bị ngược 15 đến 20 điểm, toàn bộ thành quả trong ngày có thể biến mất. Win rate cao không cứu được trader nếu rủi ro mỗi lệnh thua quá lớn.

Vì vậy, win rate không xấu, nhưng không đủ. Nó chỉ là một phần của bức tranh. Muốn biết một hệ thống có kiếm được tiền hay không, phải nhìn thêm trung bình lệnh thắng, trung bình lệnh thua và expectancy.

Phần 2: Expectancy là gì và vì sao nó quan trọng hơn cảm giác thắng nhiều

Expectancy là kỳ vọng lợi nhuận trung bình trên mỗi lệnh. Nó cho biết nếu bạn lặp lại hệ thống giao dịch đủ nhiều lần, trung bình mỗi lệnh sẽ tạo ra bao nhiêu lợi nhuận hoặc thua lỗ.

Công thức đơn giản là.

Expectancy = tỷ lệ thắng x lãi trung bình mỗi lệnh thắng - tỷ lệ thua x lỗ trung bình mỗi lệnh thua

Trong đó, tỷ lệ thua = 1 - tỷ lệ thắng.

Ví dụ hệ thống A có win rate 60%. Lãi trung bình mỗi lệnh thắng là 2 triệu. Lỗ trung bình mỗi lệnh thua là 3 triệu.

Expectancy = 60% x 2 triệu - 40% x 3 triệu
= 1,2 triệu - 1,2 triệu
= 0

Hệ thống này thắng 60% nhưng kỳ vọng lợi nhuận bằng 0. Trước phí giao dịch thì hòa vốn, sau phí có thể âm.

Ví dụ hệ thống B có win rate 45%. Lãi trung bình mỗi lệnh thắng là 5 triệu. Lỗ trung bình mỗi lệnh thua là 2 triệu.

Expectancy = 45% x 5 triệu - 55% x 2 triệu
= 2,25 triệu - 1,1 triệu
= 1,15 triệu

Nghĩa là về dài hạn, mỗi lệnh của hệ thống B có kỳ vọng lời trung bình 1,15 triệu. Dù tỷ lệ thắng chưa đến 50%, hệ thống vẫn có lợi thế vì lệnh thắng lớn hơn lệnh thua đủ nhiều.

Đây là tư duy rất quan trọng. Trader không cần đúng mọi lần. Trader cần một hệ thống mà khi đúng thì kiếm đủ lớn, khi sai thì mất đủ nhỏ. Expectancy chính là con số giúp đo điều đó.

Có thể hiểu expectancy bằng đơn vị R. R là mức rủi ro ban đầu của một lệnh. Nếu bạn chấp nhận mất 1 triệu khi sai, thì 1R = 1 triệu. Nếu lệnh thắng lời 3 triệu, đó là +3R. Nếu lệnh thua mất 1 triệu, đó là -1R.

Ví dụ một hệ thống có win rate 40%, trung bình lệnh thắng là +3R, trung bình lệnh thua là -1R.

Expectancy = 40% x 3R - 60% x 1R
= 1,2R - 0,6R
= 0,6R

Nghĩa là mỗi lệnh có kỳ vọng lời 0,6R. Nếu 1R là 1 triệu, mỗi lệnh có kỳ vọng lời 600.000 đồng về dài hạn.

Ngược lại, một hệ thống có win rate 75%, trung bình lệnh thắng là +0,5R, trung bình lệnh thua là -2R.

Expectancy = 75% x 0,5R - 25% x 2R
= 0,375R - 0,5R
= -0,125R

Dù thắng 75% số lệnh, hệ thống vẫn có kỳ vọng âm. Đây chính là lý do nhiều người thắng liên tục nhưng tài khoản không tăng, thậm chí giảm dần.

Trong thực tế, expectancy giúp trader kiểm tra phương pháp của mình. Nếu bạn ghi nhật ký 50 đến 100 lệnh, bạn có thể tính được win rate, lãi trung bình, lỗ trung bình và expectancy. Khi đó bạn sẽ biết vấn đề nằm ở đâu.

Nếu win rate cao nhưng expectancy âm, có thể bạn đang chốt lời quá non và để lỗ quá lớn. Nếu win rate thấp nhưng expectancy dương, có thể hệ thống của bạn vẫn ổn nhưng cần tâm lý tốt để chịu chuỗi thua. Nếu expectancy gần bằng 0, chiến lược chưa có lợi thế rõ ràng, sau phí giao dịch có thể không còn hiệu quả.

Ví dụ bạn review 100 lệnh phái sinh VN30. 65 lệnh thắng, trung bình mỗi lệnh thắng 2 điểm. 35 lệnh thua, trung bình mỗi lệnh thua 5 điểm.

Tổng điểm thắng = 65 x 2 = 130 điểm
Tổng điểm thua = 35 x 5 = 175 điểm
Kết quả = âm 45 điểm

Win rate 65% nhưng vẫn âm vì lệnh thua quá lớn. Nếu tính expectancy.

Expectancy = 65% x 2 - 35% x 5
= 1,3 - 1,75
= -0,45 điểm mỗi lệnh

Nghĩa là trung bình mỗi lệnh hệ thống này mất 0,45 điểm, chưa tính phí. Càng giao dịch nhiều, càng có xu hướng lỗ.

Ngược lại, một trader khác chỉ thắng 45 lệnh trên 100 lệnh. Mỗi lệnh thắng trung bình 6 điểm. 55 lệnh thua trung bình 2 điểm.

Tổng điểm thắng = 45 x 6 = 270 điểm
Tổng điểm thua = 55 x 2 = 110 điểm
Kết quả = dương 160 điểm

Expectancy = 45% x 6 - 55% x 2
= 2,7 - 1,1
= 1,6 điểm mỗi lệnh

Trader này thua nhiều hơn thắng, nhưng mỗi lệnh có kỳ vọng dương 1,6 điểm. Đây là hệ thống có lợi thế tốt hơn nhiều.

Phần 3

Dùng win rate và expectancy thế nào để cải thiện hệ thống giao dịch

Muốn giao dịch tốt hơn, trader cần ngừng hỏi một câu duy nhất là “phương pháp này thắng bao nhiêu phần trăm”. Thay vào đó, cần hỏi bốn câu.

Win rate là bao nhiêu.
Lãi trung bình mỗi lệnh thắng là bao nhiêu.
Lỗ trung bình mỗi lệnh thua là bao nhiêu.
Expectancy sau phí giao dịch có còn dương không.

Nếu không có bốn con số này, rất khó biết hệ thống thật sự tốt hay chỉ đang tạo cảm giác tốt.

Ví dụ bạn giao dịch cổ phiếu cơ sở trong 3 tháng và có 40 lệnh. Bạn thắng 24 lệnh, thua 16 lệnh. Win rate là 60%. Nghe khá ổn. Nhưng khi tính kỹ, lệnh thắng trung bình lời 4%, lệnh thua trung bình lỗ 7%.

Expectancy = 60% x 4% - 40% x 7%
= 2,4% - 2,8%
= -0,4%

Nghĩa là mỗi lệnh có kỳ vọng âm 0,4%. Dù bạn thắng 60% số lệnh, cách chốt lời và cắt lỗ hiện tại vẫn không ổn. Lúc này, việc cần cải thiện có thể không phải là tìm điểm mua mới, mà là giảm lỗ trung bình hoặc tăng lãi trung bình.

Có ba cách chính để cải thiện expectancy.

Cách thứ nhất là tăng win rate, tức nâng chất lượng điểm vào. Ví dụ chỉ giao dịch khi thị trường chung ủng hộ, cổ phiếu có thanh khoản tốt, xu hướng rõ và tỷ lệ lời lỗ hấp dẫn. Việc này giúp giảm số lệnh kém chất lượng.

Cách thứ hai là tăng lãi trung bình mỗi lệnh thắng. Ví dụ không chốt toàn bộ quá sớm khi cổ phiếu vừa lãi nhẹ. Có thể chốt một phần, phần còn lại giữ theo xu hướng. Nếu trước đây bạn thường chốt lời ở 3%, nhưng nhiều lệnh sau đó tăng tiếp lên 8% đến 12%, có thể hệ thống đang bị chốt lời non.

Cách thứ ba là giảm lỗ trung bình mỗi lệnh thua. Đây thường là cách nhanh nhất để cải thiện hệ thống. Nếu bạn giảm lỗ trung bình từ 8% xuống 4%, expectancy có thể thay đổi rất mạnh dù win rate không đổi.

Ví dụ hệ thống có win rate 50%. Lãi trung bình là 6%. Lỗ trung bình là 8%.

Expectancy = 50% x 6% - 50% x 8%
= 3% - 4%
= -1%

Nếu vẫn win rate 50%, lãi trung bình 6%, nhưng giảm lỗ trung bình xuống 3%.

Expectancy = 50% x 6% - 50% x 3%
= 3% - 1,5%
= 1,5%

Chỉ bằng việc kiểm soát lỗ tốt hơn, hệ thống chuyển từ kỳ vọng âm sang kỳ vọng dương.

Đây là lý do stop loss, position sizing và quản trị rủi ro quan trọng hơn rất nhiều người nghĩ. Không phải vì chúng giúp bạn thắng nhiều hơn, mà vì chúng giúp lệnh thua không phá hỏng toàn bộ hệ thống.

Trong trading thực tế, mỗi phong cách sẽ có cấu trúc win rate và expectancy khác nhau. Scalping có thể có win rate cao nhưng lợi nhuận mỗi lệnh nhỏ, nên phải kiểm soát lệnh thua rất chặt. Trend following có thể win rate thấp hơn, nhưng khi bắt đúng trend thì lệnh thắng lớn. Swing trading thường nằm giữa hai kiểu này.

Không có một mức win rate nào là tốt cho mọi người. Một hệ thống 35% win rate vẫn có thể tốt nếu lệnh thắng rất lớn. Một hệ thống 80% win rate vẫn có thể xấu nếu một lệnh thua xóa sạch nhiều lệnh thắng. Vì vậy, đánh giá hệ thống phải nhìn cả win rate và expectancy, không nhìn riêng một con số.

Người mới nên làm một việc đơn giản là ghi nhật ký giao dịch. Sau mỗi lệnh, ghi lại điểm vào, điểm thoát, lời lỗ theo phần trăm hoặc theo R, lý do vào lệnh, lý do thoát lệnh. Sau 30 lệnh, bắt đầu tính sơ bộ. Sau 100 lệnh, con số sẽ đáng tin hơn. Khi đó, bạn sẽ biết mình đang mắc lỗi ở đâu.

Nếu bạn thấy win rate thấp và lỗ trung bình lớn, vấn đề có thể là điểm vào kém và không cắt lỗ. Nếu win rate cao nhưng expectancy vẫn âm, vấn đề thường là chốt lời quá sớm hoặc để lệnh sai quá lớn. Nếu expectancy dương nhưng tài khoản vẫn không tăng nhiều, có thể phí, trượt giá hoặc khối lượng giao dịch chưa hợp lý.

Một điểm rất quan trọng là expectancy chỉ có ý nghĩa khi được đo trên số lượng lệnh đủ lớn. Không nên kết luận sau 5 hay 10 lệnh. Trading là trò chơi xác suất, nên cần mẫu đủ lớn để đánh giá. Một chuỗi thắng ngắn không chứng minh bạn có lợi thế. Một chuỗi thua ngắn cũng không chứng minh hệ thống hỏng. Hãy nhìn dữ liệu đủ dài.

Kết luận lại, win rate là tỷ lệ thắng, nhưng không quyết định tất cả. Expectancy mới cho biết hệ thống có kỳ vọng kiếm tiền hay không. Trader kiếm tiền bền vững không phải vì họ luôn đúng, mà vì khi đúng họ kiếm đủ nhiều và khi sai họ mất đủ nhỏ.