Sharpe ratio là gì? Lợi nhuận cao nhưng rủi ro cao có thật sự tốt không

Trong đầu tư và giao dịch định lượng, rất nhiều người thích nhìn vào lợi nhuận. Chiến lược này lời 30 phần trăm một năm, chiến lược kia lời 50 phần trăm một năm, danh mục này tăng nhanh hơn thị trường. Nghe qua rất hấp dẫn. Nhưng có một câu hỏi quan trọng hơn thường bị bỏ qua. Để có mức lợi nhuận đó, chiến lược đã phải chịu rủi ro lớn đến mức nào?

Một chiến lược lời cao nhưng tài khoản biến động rất mạnh chưa chắc đã tốt. Nếu danh mục có lúc tăng rất nhanh nhưng cũng có lúc giảm sâu, nhà đầu tư có thể không đủ tâm lý để theo đến cuối. Ngược lại, một chiến lược lợi nhuận vừa phải nhưng ổn định, drawdown thấp, biến động thấp có thể phù hợp hơn với người muốn đi đường dài.

Đây là lý do Sharpe ratio ra đời. Sharpe ratio là một chỉ số giúp đo lợi nhuận sau khi đã tính đến rủi ro. Nói dễ hiểu, nó trả lời câu hỏi: với mỗi đơn vị rủi ro phải chịu, chiến lược tạo ra bao nhiêu lợi nhuận vượt trội. Nếu chỉ nhìn lợi nhuận tuyệt đối, ta có thể bị đánh lừa. Nhưng nếu nhìn Sharpe ratio, ta bắt đầu hiểu chất lượng của lợi nhuận.

Trong quant trading, Sharpe ratio là một trong những chỉ số rất phổ biến khi đánh giá chiến lược. Nó không hoàn hảo, nhưng rất hữu ích để so sánh hai chiến lược có mức biến động khác nhau. Bài viết này sẽ đi theo ba phần. Phần một giải thích Sharpe ratio là gì. Phần hai dùng ví dụ số liệu để cho thấy vì sao lợi nhuận cao chưa chắc tốt. Phần ba nói về cách dùng Sharpe ratio trong thực tế mà không bị hiểu sai.

Phần 1: Sharpe ratio là gì

Sharpe ratio là chỉ số đo lợi nhuận điều chỉnh theo rủi ro. Công thức cơ bản là lấy lợi nhuận của danh mục trừ đi lợi suất phi rủi ro, sau đó chia cho độ biến động của lợi nhuận.

Nói đơn giản hơn, Sharpe ratio đo xem bạn kiếm được bao nhiêu lợi nhuận thêm so với tài sản an toàn, trên mỗi đơn vị rủi ro mà bạn phải chịu.

Trong công thức, lợi nhuận danh mục là mức sinh lời của chiến lược hoặc tài khoản. Lợi suất phi rủi ro có thể hiểu đơn giản là mức lãi tương đối an toàn, ví dụ lãi suất tiền gửi hoặc lợi suất trái phiếu Chính phủ. Độ biến động thường được đo bằng độ lệch chuẩn của lợi nhuận. Độ biến động càng cao, tài khoản càng lên xuống mạnh.

Ví dụ, chiến lược A có lợi nhuận trung bình 20 phần trăm một năm. Lãi suất phi rủi ro giả định là 5 phần trăm một năm. Độ biến động của chiến lược là 15 phần trăm. Sharpe ratio sẽ là 20 trừ 5, rồi chia cho 15, kết quả bằng 1.

Điều này có nghĩa là chiến lược tạo ra 1 đơn vị lợi nhuận vượt trội cho mỗi 1 đơn vị rủi ro biến động. Nếu một chiến lược khác có Sharpe ratio cao hơn, tức là cùng một mức rủi ro, nó tạo ra lợi nhuận tốt hơn. Hoặc cùng một mức lợi nhuận, nó chịu ít rủi ro hơn.

Ví dụ chiến lược B có lợi nhuận 18 phần trăm một năm, thấp hơn chiến lược A một chút. Lãi suất phi rủi ro vẫn là 5 phần trăm. Nhưng độ biến động chỉ là 8 phần trăm. Sharpe ratio của B là 18 trừ 5, chia cho 8, bằng 1,625. Dù lợi nhuận tuyệt đối của B thấp hơn A, chất lượng lợi nhuận lại tốt hơn vì B tạo ra lợi nhuận ổn định hơn với rủi ro thấp hơn.

Đây là điểm rất quan trọng. Sharpe ratio giúp nhà đầu tư không chỉ hỏi “chiến lược lời bao nhiêu”, mà hỏi “chiến lược lời như thế nào”. Lời 30 phần trăm với biến động 40 phần trăm khác hoàn toàn lời 20 phần trăm với biến động 10 phần trăm.

Trong chứng khoán Việt Nam, điều này rất thực tế. Một danh mục toàn cổ phiếu beta cao, midcap nóng hoặc penny có thể tăng rất mạnh khi thị trường thuận lợi. Nhưng khi thị trường quay đầu, danh mục đó có thể giảm rất sâu. Nếu chỉ nhìn lợi nhuận lúc thị trường đẹp, nhà đầu tư dễ nghĩ chiến lược rất tốt. Nhưng khi tính cả biến động và drawdown, chất lượng có thể không cao.

Ví dụ, trong một năm thị trường thuận lợi, danh mục X tăng 45 phần trăm. Nghe rất hấp dẫn. Nhưng trong năm đó, tài khoản từng có lúc giảm 30 phần trăm từ đỉnh. Danh mục Y chỉ tăng 25 phần trăm, nhưng drawdown lớn nhất chỉ khoảng 8 đến 10 phần trăm. Nếu xét theo khả năng chịu đựng thực tế, Y có thể phù hợp hơn với nhiều nhà đầu tư.

Sharpe ratio không đo trực tiếp drawdown, nhưng nó giúp phản ánh sự ổn định của lợi nhuận thông qua độ biến động. Chiến lược càng nhấp nhô mạnh, độ biến động càng cao, Sharpe ratio càng bị kéo xuống nếu lợi nhuận không đủ bù đắp rủi ro.

Nói ngắn gọn, Sharpe ratio là một cách nhìn công bằng hơn về hiệu quả đầu tư. Nó không chỉ nhìn bạn kiếm được bao nhiêu, mà còn nhìn bạn đã phải chịu bao nhiêu rung lắc để kiếm được số tiền đó.

Phần 2: Lợi nhuận cao nhưng rủi ro cao có thật sự tốt không

Để thấy rõ giá trị của Sharpe ratio, hãy so sánh ba chiến lược giả định trên thị trường chứng khoán Việt Nam.

Chiến lược A là chiến lược mua cổ phiếu nóng, ưu tiên các mã tăng nhanh, thanh khoản đột biến, thường vào nhóm midcap và penny. Lợi nhuận một năm là 40 phần trăm. Nhưng độ biến động năm là 35 phần trăm. Lãi suất phi rủi ro giả định là 5 phần trăm. Sharpe ratio của A là 40 trừ 5, chia cho 35, bằng 1.

Chiến lược B là chiến lược chọn cổ phiếu mạnh hơn VN-Index, có thanh khoản tốt, có bộ lọc xu hướng và không dùng margin. Lợi nhuận một năm là 25 phần trăm. Độ biến động năm là 12 phần trăm. Sharpe ratio của B là 25 trừ 5, chia cho 12, bằng khoảng 1,67.

Chiến lược C là chiến lược phòng thủ hơn, chỉ giao dịch khi VN-Index trên MA50, còn khi thị trường yếu thì giữ tiền mặt nhiều. Lợi nhuận một năm là 18 phần trăm. Độ biến động năm là 7 phần trăm. Sharpe ratio của C là 18 trừ 5, chia cho 7, bằng khoảng 1,86.

Nếu chỉ nhìn lợi nhuận, A hấp dẫn nhất vì lời 40 phần trăm. Nhưng nếu nhìn Sharpe ratio, C lại tốt nhất, sau đó đến B, rồi mới đến A. Lý do là A kiếm nhiều tiền hơn nhưng phải chịu biến động lớn hơn rất nhiều. Với nhiều người, chiến lược A có thể rất khó theo. Khi tài khoản rơi mạnh, họ dễ hoảng loạn, bán đúng đáy hoặc bỏ chiến lược giữa chừng.

Đây là bài học lớn. Một chiến lược chỉ tốt nếu người dùng có thể thực sự theo nó. Nếu một chiến lược có lợi nhuận cao nhưng thường xuyên khiến tài khoản giảm sâu, áp lực tâm lý quá lớn, thì lợi nhuận trên giấy không còn nhiều ý nghĩa. Nhà đầu tư có thể bỏ cuộc trước khi chiến lược kịp phát huy.

Ví dụ bạn có tài khoản 500 triệu. Chiến lược A có thể giúp bạn kiếm 200 triệu trong một năm tốt, nhưng cũng có thể khiến tài khoản rơi từ 650 triệu xuống 480 triệu trong một nhịp điều chỉnh. Không phải ai cũng chịu nổi cảm giác tài khoản giảm hơn 170 triệu từ đỉnh. Chiến lược B có thể chỉ giúp tài khoản tăng lên 625 triệu, nhưng đường đi mượt hơn, ít cú giảm sâu hơn. Với nhiều người, B dễ theo hơn A.

Sharpe ratio cũng giúp tránh nhầm lẫn giữa may mắn và chất lượng chiến lược. Một chiến lược dùng rủi ro lớn có thể thắng rất mạnh trong một giai đoạn thuận lợi. Nhưng khi môi trường thị trường thay đổi, nó có thể trả lại lợi nhuận rất nhanh. Nếu không đo rủi ro, nhà đầu tư dễ tưởng rằng đó là năng lực thật.

Ví dụ một trader phái sinh VN30 giao dịch rất lớn trong giai đoạn thị trường có xu hướng rõ. Tài khoản tăng 50 phần trăm trong vài tháng. Nhưng vì khối lượng lệnh lớn, không kiểm soát biến động, chỉ một giai đoạn sideway nhiễu có thể làm tài khoản giảm mạnh. Nếu tính Sharpe ratio trên một giai đoạn đủ dài, chiến lược này có thể không đẹp như con số lợi nhuận ban đầu.

Một ví dụ khác. Hai trader cùng lời 10 phần trăm trong một tháng. Trader thứ nhất mỗi ngày tài khoản dao động rất mạnh, có ngày lỗ 7 phần trăm, có ngày lãi 8 phần trăm. Trader thứ hai tài khoản tăng chậm hơn, mỗi ngày dao động chỉ quanh 1 đến 2 phần trăm. Cùng một mức lãi cuối tháng, nhưng trader thứ hai có chất lượng lợi nhuận ổn định hơn. Sharpe ratio sẽ giúp phản ánh điều đó.

Tuy nhiên, không nên hiểu rằng Sharpe ratio càng cao thì chắc chắn càng tốt trong mọi trường hợp. Sharpe ratio phụ thuộc vào cách đo lợi nhuận, khoảng thời gian, dữ liệu sử dụng và giả định về rủi ro. Một chiến lược có Sharpe cao trong backtest ngắn chưa chắc bền vững ngoài đời. Đặc biệt nếu backtest bị overfitting, bỏ qua phí giao dịch, bỏ qua trượt giá hoặc chỉ chọn giai đoạn thị trường đẹp.

Ví dụ một chiến lược backtest trên 6 tháng cho Sharpe ratio rất cao vì trùng đúng giai đoạn thị trường tăng mạnh và ít biến động. Nhưng khi test trên 5 năm, qua nhiều giai đoạn tăng, giảm, sideway, Sharpe giảm mạnh. Điều này cho thấy chiến lược không ổn định như tưởng ban đầu. Vì vậy, Sharpe ratio phải được đánh giá trên dữ liệu đủ dài và nhiều môi trường thị trường khác nhau.

Tóm lại, lợi nhuận cao nhưng rủi ro cao chưa chắc đã tốt. Điều quan trọng là lợi nhuận đó có xứng đáng với mức biến động phải chịu hay không. Sharpe ratio giúp trả lời câu hỏi này một cách rõ ràng hơn.

Phần 3: Cách dùng Sharpe ratio trong giao dịch định lượng

Trong giao dịch định lượng, Sharpe ratio thường được dùng để so sánh các chiến lược. Nếu bạn có nhiều hệ thống giao dịch khác nhau, không nên chỉ chọn hệ thống có lợi nhuận cao nhất. Bạn nên xem thêm Sharpe ratio, max drawdown, profit factor, số lệnh, độ ổn định theo từng giai đoạn và khả năng triển khai thật.

Ví dụ bạn đang so sánh ba chiến lược cho cổ phiếu Việt Nam.

Chiến lược 1 là mua khi cổ phiếu vượt MA20 và mạnh hơn VN-Index trong 20 phiên. Lợi nhuận năm trung bình 22 phần trăm, Sharpe 1,2, max drawdown 15 phần trăm.

Chiến lược 2 là mua cổ phiếu breakout với thanh khoản tăng mạnh. Lợi nhuận năm trung bình 30 phần trăm, Sharpe 0,9, max drawdown 28 phần trăm.

Chiến lược 3 là mua top cổ phiếu có sức mạnh tương đối cao, nhưng chỉ khi VN-Index trên MA50. Lợi nhuận năm trung bình 24 phần trăm, Sharpe 1,6, max drawdown 10 phần trăm.

Nếu chỉ nhìn lợi nhuận, chiến lược 2 có vẻ hấp dẫn nhất. Nhưng nếu nhìn tổng thể, chiến lược 3 có thể tốt hơn vì lợi nhuận khá cao, biến động thấp hơn và drawdown thấp hơn. Đây là cách Sharpe ratio giúp nhà đầu tư chọn chiến lược có chất lượng rủi ro tốt hơn.

Một cách ứng dụng khác là dùng Sharpe ratio để kiểm tra xem việc thêm bộ lọc có làm chiến lược tốt hơn không. Ví dụ ban đầu bạn có chiến lược mua cổ phiếu mạnh hơn VN-Index. Lợi nhuận cao nhưng biến động lớn. Sau đó bạn thêm bộ lọc thị trường, chỉ mua khi VN-Index trên MA50. Lợi nhuận có thể giảm nhẹ, nhưng drawdown giảm mạnh và Sharpe ratio tăng. Điều này cho thấy bộ lọc giúp chiến lược ổn định hơn.

Ví dụ trước khi thêm bộ lọc, chiến lược lời trung bình 28 phần trăm một năm, biến động 25 phần trăm, Sharpe khoảng 0,92 nếu lãi suất phi rủi ro là 5 phần trăm. Sau khi thêm bộ lọc VN-Index trên MA50, lợi nhuận còn 23 phần trăm nhưng biến động giảm xuống 12 phần trăm. Sharpe lúc này là 23 trừ 5, chia cho 12, bằng 1,5. Lợi nhuận thấp hơn nhưng chất lượng chiến lược tốt hơn.

Sharpe ratio cũng giúp trader bớt chạy theo những chiến lược quá kích thích. Nhiều chiến lược nhìn rất hấp dẫn vì có vài giai đoạn tăng mạnh, nhưng khi xem đường equity curve thì biến động rất khó chịu. Sharpe thấp cho thấy lợi nhuận không ổn định so với rủi ro. Điều này đặc biệt quan trọng với người mới, vì tâm lý thường không chịu được drawdown sâu.

Tuy nhiên, Sharpe ratio có một hạn chế lớn là nó xem biến động lên và xuống đều là rủi ro. Nhưng trong thực tế, nhà đầu tư thường không sợ biến động tăng, mà sợ biến động giảm. Nếu một chiến lược có nhiều cú tăng mạnh nhưng ít cú giảm sâu, Sharpe có thể không phản ánh đầy đủ chất lượng. Vì vậy, nên dùng Sharpe cùng các chỉ số khác như max drawdown, Sortino ratio, profit factor và tỷ lệ lời lỗ.

Ví dụ một chiến lược có Sharpe ratio 1,4 nhưng max drawdown 35 phần trăm. Một chiến lược khác có Sharpe 1,2 nhưng max drawdown chỉ 10 phần trăm. Với người chịu rủi ro thấp, chiến lược thứ hai vẫn có thể phù hợp hơn. Sharpe ratio quan trọng, nhưng không nên dùng một mình.

Trong thực tế, người mới có thể dùng Sharpe ratio theo cách đơn giản. Khi backtest một chiến lược, hãy ghi lại lợi nhuận trung bình năm, độ biến động năm, Sharpe ratio, max drawdown và số năm chiến lược thua lỗ. Nếu một chiến lược có lợi nhuận cao nhưng Sharpe thấp và drawdown sâu, cần rất cẩn thận. Nếu chiến lược có lợi nhuận vừa phải, Sharpe tốt, drawdown thấp và kết quả ổn qua nhiều giai đoạn, nó đáng nghiên cứu hơn.

Một lưu ý nữa là Sharpe ratio của backtest thường đẹp hơn thực tế. Ngoài đời có phí giao dịch, thuế, trượt giá, tâm lý, thanh khoản và lỗi thực thi. Vì vậy, không nên thấy Sharpe cao trong backtest là vội tin tuyệt đối. Cần forward test, paper trading hoặc dùng vốn nhỏ trước khi triển khai lớn.

Kết luận lại, Sharpe ratio là chỉ số giúp đo chất lượng lợi nhuận sau khi tính đến rủi ro. Nó giúp nhà đầu tư hiểu rằng lợi nhuận cao chưa chắc đã tốt nếu phải chịu biến động quá lớn. Trong quant trading, Sharpe ratio giúp so sánh chiến lược, đánh giá độ ổn định và tránh bị cuốn vào những hệ thống chỉ đẹp ở lợi nhuận bề mặt.