Dữ liệu giá gồm những gì? Open, High, Low, Close và Volume dùng ra sao?

Khi mới nhìn biểu đồ chứng khoán, nhiều người thường chỉ chú ý cổ phiếu hôm nay xanh hay đỏ, tăng bao nhiêu phần trăm, giảm bao nhiêu phần trăm, có trần hay sàn không. Cách nhìn này không sai, vì đó là phản ứng tự nhiên khi theo dõi bảng điện. Nhưng nếu muốn hiểu thị trường sâu hơn, đặc biệt là đi theo hướng phân tích kỹ thuật hoặc quant trading, chỉ nhìn màu xanh đỏ là chưa đủ. Đằng sau mỗi cây nến là một bộ dữ liệu rất quan trọng gồm Open, High, Low, Close và Volume, thường được viết tắt là OHLCV.

OHLCV có thể xem là dữ liệu gốc của biểu đồ giá. Hầu hết các chỉ báo kỹ thuật quen thuộc như MA, RSI, MACD, Bollinger Bands, ATR, breakout, pullback, hỗ trợ kháng cự, sức mạnh tương đối hay backtest chiến lược đều bắt đầu từ bộ dữ liệu này. Nói cách khác, trước khi học những công cụ phức tạp hơn, người mới nên hiểu thật chắc một cây nến được tạo ra như thế nào và nó đang kể câu chuyện gì về cung cầu trong phiên.

Một cây nến không chỉ đơn giản là xanh hoặc đỏ. Nó cho biết giá mở cửa ở đâu, trong phiên từng bị đẩy lên cao nhất đến đâu, từng bị bán xuống thấp nhất đến đâu, cuối phiên đóng cửa tại vùng nào và có bao nhiêu cổ phiếu được giao dịch. Khi ghép những thông tin này lại, nhà đầu tư có thể hiểu được phiên đó bên mua mạnh hơn hay bên bán mạnh hơn, dòng tiền có tham gia thật không, cú tăng có đáng tin không, hay phiên giảm chỉ là rung lắc bình thường.

Bài viết này sẽ đi theo ba phần. Phần một giải thích từng thành phần Open, High, Low, Close và Volume là gì. Phần hai hướng dẫn cách đọc một cây nến từ các dữ liệu này. Phần ba nói về cách dùng OHLCV trong trading và quant trading thực tế, đặc biệt là khi lọc cổ phiếu, xây chiến lược và quản trị rủi ro.

Phần 1: Open, High, Low, Close và Volume là gì

Open là giá mở cửa của cổ phiếu trong một phiên giao dịch. Đây là mức giá đầu tiên được khớp khi phiên bắt đầu. Open phản ánh tâm lý ban đầu của thị trường đối với cổ phiếu đó. Nếu cổ phiếu mở cửa cao hơn nhiều so với giá đóng cửa hôm trước, điều đó cho thấy bên mua đang sẵn sàng trả giá cao hơn ngay từ đầu phiên. Ngược lại, nếu cổ phiếu mở cửa thấp hơn mạnh, có thể thị trường đang phản ứng với tin xấu, áp lực bán hoặc tâm lý thận trọng.

Ví dụ, một cổ phiếu hôm trước đóng cửa ở 50.000 đồng. Sáng hôm sau mở cửa ở 52.000 đồng. Điều này cho thấy có lực mua khá tích cực ngay đầu phiên, vì người mua chấp nhận mua cao hơn 4% so với giá đóng cửa trước đó. Nhưng chỉ riêng Open chưa đủ để kết luận phiên đó khỏe. Nếu sau khi mở cửa cao, giá bị bán mạnh và cuối phiên đóng cửa thấp, thì tâm lý tích cực ban đầu đã bị bên bán hấp thụ. Vì vậy, Open chỉ là điểm bắt đầu của câu chuyện, không phải kết luận cuối cùng.

High là giá cao nhất mà cổ phiếu đạt được trong phiên. High cho biết trong ngày hôm đó, bên mua từng đẩy giá lên đến mức nào. Một cổ phiếu có High cao cho thấy đã từng có thời điểm lực mua rất mạnh. Nhưng điều quan trọng là phải xem sau khi chạm High, cổ phiếu có giữ được vùng giá cao đó không. Nếu High rất cao nhưng Close lại thấp hơn nhiều, nghĩa là cổ phiếu đã bị bán xuống mạnh từ vùng cao. Đây có thể là dấu hiệu chốt lời hoặc áp lực cung lớn.

Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 30.000 đồng, trong phiên tăng lên 33.000 đồng, nhưng cuối phiên chỉ đóng cửa ở 30.500 đồng. High là 33.000, nhưng Close chỉ còn 30.500. Nhìn bề ngoài, cổ phiếu có lúc tăng rất mạnh, nhưng kết quả cuối phiên lại không giữ được thành quả. Nếu volume trong phiên đó lớn hơn bình thường, nhà đầu tư nên cẩn thận vì có thể bên bán đã tận dụng nhịp tăng để xả hàng.

Low là giá thấp nhất trong phiên. Đây là mức giá thấp nhất mà cổ phiếu bị bán xuống trong ngày. Low cho biết bên bán từng ép giá xuống đến đâu. Nếu Low rất thấp nhưng Close lại hồi lên mạnh, điều đó cho thấy ở vùng giá thấp đã xuất hiện lực mua đỡ giá. Đây thường được gọi là nến rút chân. Trong một số trường hợp, nếu nến rút chân xuất hiện tại vùng hỗ trợ quan trọng, nó có thể cho thấy bên mua đang phòng thủ tốt.

Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 40.000 đồng, trong phiên bị bán xuống 37.500 đồng, nhưng cuối phiên đóng cửa ở 40.800 đồng. Low là 37.500, nhưng Close lại vượt cả Open. Cây nến này cho thấy trong phiên bên bán từng chiếm ưu thế, nhưng cuối cùng bên mua đã kéo giá lên lại. Nếu hiện tượng này đi kèm thanh khoản tăng vừa phải và xuất hiện tại vùng hỗ trợ, đó là tín hiệu đáng quan sát. Tuy nhiên, không nên chỉ thấy một cây nến rút chân là vội kết luận cổ phiếu đã tạo đáy, vì cần thêm các phiên xác nhận sau đó.

Close là giá đóng cửa, tức mức giá cuối cùng của phiên giao dịch. Trong phân tích kỹ thuật, Close thường được xem là dữ liệu quan trọng nhất trong một cây nến. Lý do là Close thể hiện kết quả cuối cùng của cuộc giằng co giữa bên mua và bên bán. Trong phiên giá có thể lên xuống rất nhiều, nhưng cuối cùng đóng cửa ở đâu mới cho thấy phe nào kiểm soát tốt hơn.

Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 60.000 đồng, trong phiên có lúc giảm về 58.000 đồng, có lúc tăng lên 63.000 đồng, và cuối phiên đóng cửa ở 62.800 đồng. Việc đóng cửa gần vùng cao nhất cho thấy bên mua kiểm soát phiên khá tốt. Ngược lại, nếu cổ phiếu có lúc tăng lên 63.000 nhưng cuối phiên đóng cửa ở 58.500, thì dù trong phiên từng xanh mạnh, kết quả cuối cùng lại cho thấy bên bán thắng thế.

Volume là khối lượng giao dịch, tức số lượng cổ phiếu được mua bán trong phiên. Nếu giá cho biết cổ phiếu đang đi lên hay đi xuống, thì volume cho biết mức độ tham gia của dòng tiền. Một phiên tăng giá với volume cao thường đáng chú ý hơn một phiên tăng giá với volume thấp, vì nó cho thấy nhiều người tham gia mua bán hơn. Một phiên giảm mạnh với volume cao cũng đáng lo hơn một phiên giảm nhẹ với volume thấp, vì nó cho thấy áp lực bán có thể đang thật sự lớn.

Ví dụ một cổ phiếu có volume trung bình 20 phiên là 1 triệu cổ phiếu. Hôm nay cổ phiếu vượt vùng kháng cự với volume 3 triệu cổ phiếu. Điều này cho thấy dòng tiền tham gia mạnh hơn bình thường, tín hiệu bứt phá có cơ sở hơn. Nhưng nếu cổ phiếu vượt kháng cự với volume chỉ 400.000 cổ phiếu, nghĩa là cú vượt đó chưa được dòng tiền xác nhận mạnh. Khi đó, khả năng breakout thất bại sẽ cao hơn.

Khi ghép năm dữ liệu này lại, ta có một bức tranh đầy đủ hơn. Open cho biết phiên bắt đầu ra sao. High cho biết bên mua từng đẩy giá mạnh đến đâu. Low cho biết bên bán từng ép giá xuống mức nào. Close cho biết kết quả cuối cùng. Volume cho biết dòng tiền tham gia mạnh hay yếu. Chỉ cần hiểu được năm dữ liệu này, nhà đầu tư đã có nền tảng rất tốt để đọc biểu đồ thay vì chỉ nhìn xanh đỏ theo cảm xúc.

Phần 2: Cách đọc một cây nến từ dữ liệu OHLCV

Một cây nến là câu chuyện thu nhỏ của một phiên giao dịch. Nếu chỉ nhìn nó xanh hay đỏ, ta mới nhìn phần bề mặt. Nhưng nếu đọc kỹ Open, High, Low, Close và Volume, ta sẽ hiểu phiên đó có lực mua thật không, lực bán có mạnh không, giá tăng có bền không, hay cổ phiếu đang bị phân phối ở vùng cao.

Trường hợp đầu tiên là một cây nến tăng mạnh và đóng cửa gần cao nhất ngày. Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 50.000 đồng, thấp nhất 49.800 đồng, cao nhất 54.000 đồng và đóng cửa ở 53.800 đồng. Volume đạt 2,5 triệu cổ phiếu, trong khi trung bình 20 phiên chỉ khoảng 1 triệu cổ phiếu. Cây nến này cho thấy bên mua gần như kiểm soát toàn bộ phiên. Giá không bị bán xuống nhiều, đóng cửa sát vùng cao nhất, volume tăng rõ ràng. Nếu cây nến này xuất hiện sau một vùng tích lũy hoặc khi cổ phiếu vượt kháng cự, đó có thể là tín hiệu tích cực.

Trường hợp thứ hai là nến tăng nhưng bị bán mạnh ở vùng cao. Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 50.000 đồng, trong phiên được kéo lên 55.000 đồng, nhưng cuối phiên chỉ đóng cửa ở 51.000 đồng. Nếu chỉ nhìn màu nến, có thể thấy cổ phiếu vẫn xanh. Nhưng nếu nhìn toàn bộ biên độ, ta sẽ thấy giá đã bị bán xuống rất mạnh từ vùng cao. Nếu volume phiên này cao hơn nhiều so với trung bình, điều đó cho thấy có lượng cung lớn xuất hiện khi giá tăng. Đây là kiểu nến cần cảnh giác, nhất là khi cổ phiếu đã tăng một đoạn dài trước đó.

Trường hợp thứ ba là nến giảm mạnh với volume lớn. Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 70.000 đồng, cao nhất 70.500 đồng, thấp nhất 65.000 đồng và đóng cửa ở 65.300 đồng. Volume cao gấp đôi trung bình 20 phiên. Cây nến này cho thấy bên bán kiểm soát phiên rõ ràng. Giá đóng cửa gần thấp nhất ngày, lực mua không đủ kéo lại, trong khi volume lớn cho thấy áp lực bán không nhỏ. Nếu nến này xuất hiện khi cổ phiếu thủng nền hỗ trợ hoặc thủng MA quan trọng, đó là tín hiệu rủi ro.

Trường hợp thứ tư là nến rút chân. Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 40.000 đồng, bị bán xuống 37.000 đồng nhưng cuối phiên đóng cửa ở 40.500 đồng. Đây là phiên mà bên bán đã đẩy giá xuống khá sâu, nhưng bên mua xuất hiện ở vùng thấp và kéo giá hồi lại. Nếu cây nến này xuất hiện tại một vùng hỗ trợ đã được kiểm chứng nhiều lần, nó có thể cho thấy lực cầu đang bảo vệ cổ phiếu. Tuy nhiên, nến rút chân chỉ là tín hiệu ban đầu. Sau đó cần xem các phiên tiếp theo có giữ được vùng hồi phục không, hay giá lại bị bán xuống tiếp.

Trường hợp thứ năm là nến lưỡng lự, thường có thân nhỏ và bóng trên dưới tương đối dài. Ví dụ cổ phiếu mở cửa ở 30.000 đồng, cao nhất 30.800 đồng, thấp nhất 29.300 đồng và đóng cửa ở 30.100 đồng. Volume thấp hơn trung bình. Cây nến này cho thấy cả bên mua và bên bán đều chưa thắng rõ. Giá dao động trong phiên nhưng cuối cùng đóng gần vùng mở cửa. Nếu kiểu nến này xuất hiện trong vùng tích lũy, nó có thể chỉ là trạng thái bình thường. Nhưng nếu xuất hiện sau một nhịp tăng nóng, nó có thể cho thấy đà tăng đang chậm lại.

Điểm rất quan trọng là không nên đọc một cây nến tách khỏi bối cảnh. Cùng một cây nến nhưng ở vị trí khác nhau sẽ mang ý nghĩa khác nhau. Một cây nến rút chân ở vùng hỗ trợ có thể là tín hiệu tích cực. Nhưng một cây nến rút chân giữa xu hướng giảm mạnh chưa chắc đã đáng tin. Một cây nến volume lớn khi breakout khỏi nền có thể là dấu hiệu dòng tiền vào. Nhưng volume lớn ở vùng đỉnh mà giá không tăng tiếp lại có thể là dấu hiệu phân phối.

Ví dụ cổ phiếu A tích lũy trong vùng 40.000 đến 44.000 suốt nhiều tuần. Một phiên giá đóng cửa ở 45.500, vượt rõ vùng 44.000, volume cao hơn 2 lần trung bình. Đây là tín hiệu bùng nổ đáng chú ý. Nhưng với cổ phiếu B đã tăng từ 40.000 lên 75.000, sau đó xuất hiện một phiên volume rất lớn nhưng giá chỉ tăng nhẹ rồi đóng cửa thấp, thì đó lại là tín hiệu cần cẩn thận. Cùng là volume lớn, nhưng một bên là dòng tiền xác nhận breakout, một bên có thể là dòng tiền thoát hàng ở vùng cao.

Volume luôn phải đi cùng giá. Giá tăng mà volume tăng hợp lý thường cho thấy dòng tiền ủng hộ. Giá tăng nhưng volume quá thấp có thể là tăng thiếu lực. Giá giảm nhưng volume thấp đôi khi chỉ là nhịp điều chỉnh bình thường. Nhưng giá giảm mạnh với volume lớn thường là tín hiệu không nên xem nhẹ, vì nó cho thấy bên bán đang hành động quyết liệt.

Một cách đơn giản để đọc cây nến là sau mỗi phiên hãy tự hỏi ba câu. Thứ nhất, giá đóng cửa gần cao nhất hay gần thấp nhất ngày. Thứ hai, volume cao hay thấp so với trung bình 20 phiên. Thứ ba, cây nến đó xuất hiện ở đâu, trong nền tích lũy, tại vùng breakout, tại hỗ trợ hay sau một nhịp tăng dài. Ba câu hỏi này giúp nhà đầu tư tránh nhìn chart quá cảm tính.

Khi hiểu OHLCV, nhà đầu tư sẽ bớt bị đánh lừa bởi màu sắc của nến. Một phiên xanh không chắc đã khỏe nếu giá bị bán mạnh từ đỉnh và volume lớn. Một phiên đỏ không chắc đã xấu nếu giá chỉ giảm nhẹ, volume thấp và vẫn giữ hỗ trợ. Điều quan trọng là đọc được toàn bộ câu chuyện của phiên giao dịch, không chỉ nhìn cổ phiếu xanh hay đỏ.

Phần 3: Dùng OHLCV trong trading và quant trading thế nào

Trong trading thực tế, OHLCV là dữ liệu đầu vào cho hầu hết bộ lọc cổ phiếu và chiến lược giao dịch. Nếu không có Open, High, Low, Close và Volume, nhà đầu tư gần như không thể tính được return, xu hướng, thanh khoản, biến động, breakout, pullback, sức mạnh tương đối hay backtest chiến lược. Đây là lý do người học quant trading nên bắt đầu từ OHLCV trước khi đi vào các mô hình phức tạp hơn.

Ứng dụng đầu tiên của OHLCV là tính return, tức tỷ suất sinh lời. Dữ liệu thường dùng là Close. Ví dụ cổ phiếu đóng cửa ở 50.000 đồng hôm nay và sau 20 phiên đóng cửa ở 55.000 đồng. Return 20 phiên là 55.000 chia 50.000 trừ 1, bằng 10%. Nhờ return, ta có thể so sánh cổ phiếu này với cổ phiếu khác, hoặc so với VN-Index. Nếu VN-Index cùng kỳ chỉ tăng 3%, cổ phiếu tăng 10% rõ ràng có sức mạnh tương đối tốt hơn.

Ứng dụng thứ hai là tính xu hướng. Close thường được dùng để tính các đường trung bình như MA20, MA50, MA200. Nếu giá đóng cửa nằm trên MA20 và MA50, cổ phiếu thường được xem là đang có xu hướng tích cực hơn. Nếu giá nằm dưới cả hai đường này, cổ phiếu có thể đang yếu hoặc chưa có xu hướng rõ. Đây là cách đơn giản để lọc bớt những mã không phù hợp.

Ví dụ một bộ lọc đơn giản có thể là chỉ chọn cổ phiếu có Close lớn hơn MA20 và MA50, đồng thời MA20 nằm trên MA50. Bộ lọc này không đảm bảo cổ phiếu sẽ tăng, nhưng giúp loại bớt những mã đang trong xu hướng giảm. Trong quant trading, việc loại bỏ những cơ hội kém chất lượng cũng quan trọng không kém việc tìm ra cơ hội tốt.

Ứng dụng thứ ba là lọc thanh khoản. Volume cho biết số lượng cổ phiếu giao dịch, nhưng để thực tế hơn, nên tính thêm giá trị giao dịch bằng Close nhân với Volume. Ví dụ cổ phiếu giá 40.000 đồng, volume trung bình 20 phiên là 1 triệu cổ phiếu, giá trị giao dịch trung bình khoảng 40 tỷ đồng mỗi phiên. Cổ phiếu này dễ giao dịch hơn nhiều so với một mã chỉ giao dịch trung bình 2 tỷ đồng mỗi phiên. Một chart có thể rất đẹp, nhưng nếu thanh khoản quá thấp thì mua bán thật sẽ khó.

Ứng dụng thứ tư là nhận diện breakout. Một chiến lược breakout đơn giản có thể dùng Close và Volume. Ví dụ nếu Close hôm nay vượt đỉnh cao nhất 20 phiên trước đó, đồng thời Volume hôm nay lớn hơn 150% volume trung bình 20 phiên, cổ phiếu được xem là có tín hiệu bứt phá. Đây là cách biến một quan sát kỹ thuật thành quy tắc có thể kiểm tra bằng dữ liệu.

Ví dụ cổ phiếu có đỉnh 20 phiên là 44.000 đồng. Hôm nay đóng cửa ở 45.500 đồng, volume đạt 2,8 triệu cổ phiếu, trong khi volume trung bình 20 phiên chỉ 1,2 triệu cổ phiếu. Như vậy, cổ phiếu vừa vượt vùng đỉnh cũ, vừa có thanh khoản tăng hơn 2 lần trung bình. Tín hiệu này đáng chú ý hơn nhiều so với một phiên vượt đỉnh nhưng volume thấp.

Ứng dụng thứ năm là đo độ biến động. High và Low giúp ta biết trong phiên cổ phiếu dao động mạnh hay yếu. Nếu một cổ phiếu thường xuyên có biên độ High Low rất rộng, nghĩa là cổ phiếu đó biến động mạnh. Cổ phiếu biến động mạnh có thể tạo lợi nhuận nhanh hơn, nhưng cũng dễ khiến stop loss bị quét hơn. Vì vậy, hiểu độ biến động giúp trader chọn khối lượng và điểm cắt lỗ hợp lý.

Ví dụ cổ phiếu A thường dao động 1% đến 2% mỗi phiên. Cổ phiếu B thường dao động 5% đến 7% mỗi phiên. Nếu dùng cùng một stop loss 3% cho cả hai, cổ phiếu B sẽ dễ bị quét stop hơn nhiều vì biến động bình thường của nó đã lớn. Do đó, OHLCV không chỉ giúp tìm điểm mua, mà còn giúp quản trị rủi ro.

Ứng dụng thứ sáu là backtest chiến lược. Khi backtest, trader cần dữ liệu OHLCV để mô phỏng điều kiện mua bán. Ví dụ mua khi Close vượt MA20, bán khi Close thủng MA20. Hoặc mua khi Close vượt đỉnh 20 phiên với Volume tăng mạnh. Hoặc chỉ giao dịch những cổ phiếu có giá trị giao dịch trung bình trên 30 tỷ đồng. Tất cả những quy tắc này đều cần OHLCV để kiểm tra.

Một ví dụ chiến lược đơn giản có thể là chỉ chọn cổ phiếu có giá trị giao dịch trung bình 20 phiên trên 30 tỷ đồng. Mua khi Close vượt đỉnh 20 phiên và Volume lớn hơn 1,5 lần trung bình 20 phiên. Cắt lỗ nếu Close giảm 7% so với giá mua hoặc đóng cửa dưới vùng breakout. Chốt lời từng phần nếu cổ phiếu tăng 15% đến 20%. Đây là một chiến lược có thể kiểm tra bằng dữ liệu, thay vì chỉ mua bán theo cảm giác.

Tuy nhiên, dữ liệu OHLCV cũng cần sạch và chính xác. Nếu dữ liệu giá bị sai, volume bị lỗi, chưa điều chỉnh cổ tức hoặc chia tách, kết quả phân tích có thể bị lệch. Trong quant trading, dữ liệu sai sẽ tạo ra tín hiệu sai, backtest sai và quyết định sai. Vì vậy, chất lượng dữ liệu là nền móng rất quan trọng.

Cũng cần nhớ rằng OHLCV không phải là tất cả. Nó cho biết hành vi giá và thanh khoản, nhưng không nói hết mọi thứ về doanh nghiệp, tin tức, vĩ mô hay tâm lý thị trường. Một tín hiệu kỹ thuật tốt trong thị trường khỏe sẽ khác với cùng tín hiệu đó trong thị trường yếu. Vì vậy, OHLCV nên được dùng cùng bối cảnh thị trường chung, nhóm ngành và quản trị rủi ro.

Kết luận lại, Open, High, Low, Close và Volume là bộ dữ liệu cơ bản nhất của thị trường. Open cho biết phiên bắt đầu thế nào. High cho biết bên mua từng đẩy giá lên đâu. Low cho biết bên bán từng ép giá xuống đâu. Close cho biết kết quả cuối phiên. Volume cho biết dòng tiền tham gia mạnh hay yếu.